Deliorman'da bir aile, bir cami: Kemallar'ın Hacı Rüstemleri

Deliorman'ın ortasında, bugün haritalarda İsperih yazan kasabanın eski adı Kemallar'dır. Bizim ailenin adı da bu kasabada bir camiyle birlikte anılır: Hacı Rüstem Camii. Kapısının üstündeki levhada Türkçe ve Bulgarca iki satır var: Hacı Rüstem Camii / Джамия Хаджи Рюстем. Bu yazı, o levhadaki adın sahibini ve onun soyundan gelenleri anlatıyor. Ben de o soyun beşinci kuşağındanım.

Kemallar'dan İsperih'e

Kemallar, Razgrad iline bağlı, Deliorman'ın kuzeydoğusunda bir kasaba. Bugünkü yerleşimin 1545'te kurulduğu, Kemallar adının ise resmî kayıtlarda ilk kez 1573 tarihli bir Osmanlı tahrir defterinde geçtiği kabul edilir. 1934'te adı Bulgar hanı Asparuh'a izafeten İsperih olarak değiştirildi, 1960'ta şehir statüsü aldı. Kasabada Bulgarlar ve Türkler bir arada yaşar. Bulgarca kaynaklara göre bugün iki cami ve bir kilise vardır. Kasabanın hemen yakınında Demir Baba Tekkesi ve UNESCO listesindeki Sveştari Trak mezarı bulunur.

Soyun başı: aile defterindeki sıra

Ailemizde kuşaktan kuşağa aktarılan ve yakın zamanda yeniden derlenen soy kaydı, bizi şu sırayla geriye götürür:

• Karamanoğulları Rüstem Paşa (1637)
• Mehmet Paşa ve Zübeyde Hanım (1695)
• Hacı Hüseyin (1736)
• Hacı Ömer
• Hacı Osman (1810)

İlk kuşaklar ailenin sözlü geleneğine dayanıyor. Bu adları belgeyle doğrulamış değiliz, aileden duyduğumuz gibi aktarıyorum.

Hacı Osman'ın beş çocuğu oldu. Üç kızı evlenip çevre köylerin ailelerine gelin gitti:

• Ayşe (1832): Okorş'ta Ramaşıklar'a
• Emine (1834): Çerkovna'ya
• Fatme (1838): Vokil'de Sungurlular'a

İki oğlundan büyüğü Abdullah (1840), küçüğü Hacı Rüstem (1845) idi. Abdullah'ın soyu da bugün kalabalık bir koldur. Ama caminin adını taşıyan, küçük kardeş Hacı Rüstem'dir.

Hacı Rüstem ve altı çocuğu

1845'te doğan Hacı Rüstem, adının önündeki "Hacı" sıfatını hacca gitmiş olmasından alır. Soyadının olmadığı bir dönemde ailemiz de onun adıyla anıldı: Hacı Rüstemler. Daha sonra alınan Hacıoğlu soyadı da bu unvandan gelir.

Hacı Rüstem'in beş oğlu ve bir kızı oldu. Ailede bugün her biri bir kolun "dedesi" olarak anılır:

Ailede anlatıldığına göre Hacı Rüstem'in beş oğlunun beşi de hacca gitmiş ve her biri "Hacı" unvanını almış. Sülalenin bugün Hacı Rüstemler adıyla anılması da işte bu yüzdendir.

Bu altı koldan bugün yedi kuşak, yüzlerce kişi geliyor. Kimi hâlâ Deliorman'da yaşıyor, kimi Türkiye'nin dört bir yanına dağılmış durumda.

Hacı Rüstemler ailesinden bir buluşma.

Yemen'e gidip dönmeyen İsmail

Soy kaydında tek satırlık ama ağır bir not var. Hüsmen Dede'nin oğlu İsmail, 1915'te Türkiye'ye göç ediyor, oradan Yemen'e gidiyor ve bir daha kendisinden haber alınamıyor. 1915, Birinci Dünya Savaşı'nın ortasıdır. Yemen o yıllarda Osmanlı'nın en uzak ve en çok asker kaybettiği cephelerinden biriydi. Yemen türkülerinde anlatılan "gidip de dönmeyenler"den biri de bizim ailenin evladı.

Benim kolum: İbram Dede'den bugüne

Benim kolum, Hacı Rüstem'in ikinci oğlu İbram Dede'den (1877) iner: İbram → Hakkı (1904–1987) → Sıdıka nenem (1928–1957, eşi Salih) → babam Şerif Hacıoğlu (ö. 2022) → ben. Sıdıka nenemi henüz 29 yaşındayken kaybetmiş aile; babamı da 2022'de uğurladık. Çocuklarım, Hacı Rüstem'in altıncı kuşak torunlarıdır.

Ad değiştirme ve göç yılları: 1984–1989

Deliorman'daki çoğu Türk ailesi gibi bizim sülalemizdende bir çok aile 1984 sonunda başlayan ve resmî dilde "Vazroditelen protses" (soya dönüş süreci) denen kampanyayı yaşadı. Aralık 1984'te Bulgaristan'daki bütün Türklerin adları zorla Bulgar adlarıyla değiştirildi. Gerekçe, Türklerin aslında "zorla Müslümanlaştırılmış Bulgarlar" olduğu iddiasıydı. Kampanya önce güneyde başladı, kısa sürede Deliorman'a da ulaştı.

Mayıs 1989'da bu baskıya karşı Kuzeydoğu Bulgaristan'da protestolar başladı. 19–27 Mayıs arasında on binlerce kişi sokağa çıktı ve İsperih de bu yerler arasındaydı. 29 Mayıs 1989'da Todor Jivkov'un televizyon konuşmasının ardından sınır açıldı. Yaklaşık üç ay içinde 300 bini aşkın kişi Türkiye'ye geçti. Bu göç tarihe "Büyük Gezi" diye ironik bir adla geçti. Adların geri verilmesi kararı ancak 29 Aralık 1989'da alınabildi. O mayıs günleri bugün de her yıl İsperih'in yanı başındaki Demir Baba Tekkesi'nde anılıyor.

Aslında Türkiye'ye göç yalnızca 1989'la sınırlı değil. Ailemizden 1900lü yıllardan itibaren 1951-55, 1972–73 ve 1989 gibi farklı yıllarda, çoğu kendi isteğiyle Türkiye'ye gelenler oldu. 1989 öncesinde gelenlerin soy kayıtlarına bugün e-Devlet üzerinden ulaşılamıyor; o dönem vatandaşlıktan çıkarak gelenlerin kütük bilgileri paylaşılmıyor. İşte bu yüzden elimizdeki aile soy ağacı, kaybolmaya yüz tutmuş bir hafızayı bir arada tutuyor.

Soy kaydımıza bakınca bu kırılma açıkça görülüyor: aynı dedenin torunlarından bir kısmı bugün Türkiye'de Hacıoğlu, Arslan, Akın, Kaplan, Öztürk gibi soyadları taşıyor, Bulgaristan'da kalanlar ise başka soyadlarıyla anılıyor. Aile meclislerinde bu yıllardan anlatılan çok hikâye var. Onları tek tek yazıya geçirmek bu sayfanın bir sonraki işi.

Cami bugün

Hacı Rüstem Merkez Camii, İsperih'te Penega Sokağı'nda, kasabanın merkezindedir. Kubbeli ana yapısı ve kemerli bir revakı vardır. Cami bugün de ibadete açıktır. Bulgar basınına göre 2021'de Ramazan ayı, İsperih imamı Tuncer Adem'in bu camide yaptığı özel duayla başladı.

Bugünkü caminin yapım tarihini tahmin etmeye gerek yok: cevap, binanın duvarındaki kitabede yazılı. Kitabeye göre caminin inşaatına 1 Mart 2009'da başlanmış, cami 20 Ağustos 2009'da ibadete açılmıştır.

Caminin hikâyesini aile büyükleri ve akrabalarımız şöyle anlatıyor: Bugünkü caminin yerinde daha önce eski bir cami vardı. Hacı Rüstemler'in torunlarından olan Emel Etem (Emel Etem Toşkova), Bulgaristan'da Başbakan Yardımcısı ve Afet ve Acil Durumlar Bakanı olarak görev yaptığı dönemde, eski caminin yerine bu camiyi büyüterek 2009'da yeniden inşa ettirdi. Camiye de dedesinin, yani sülalemizin adını —Hacı Rüstem— verdirdi.

Emel Etem Toşkova. Emel Etem

Bu anlatı taştaki tarihle birebir örtüşüyor: Emel Etem Temmuz 2009'a kadar Başbakan Yardımcısıydı, cami ise 20 Ağustos 2009'da açıldı. Emel Etem Toşkova 1958'de İsperih'te (Kemallar) doğdu; Hak ve Özgürlükler Hareketi (DPS) saflarında milletvekili ve bakan olarak Bulgaristan siyasetinde uzun yıllar yer aldı. Razgrad, onun seçim bölgesiydi.

Böylece caminin adı bir kez daha aileye bağlanıyor: bir zamanlar sülalemize adını veren Hacı Rüstem Dede, bugün Kemallar'ın merkezindeki caminin de adıdır. Yine de caminin eski hâline ait fotoğraf ve belgeler bizim için çok değerli; elinde olan varsa yorumlara eklemesini rica ederim.

Teşekkür

Bu yazının omurgasını oluşturan soy ağacını Şirin Şen Hacıoğlu derleyip değerlendirdi. Hülya (Hacıoğlu) Yılmaz, Merhum Zafer Hacıoğlu, Halime İbrahimoğlu, Remzi Özkan, Mehmet Güler, Erol Arslan, Metin Arslan, Doğan Hacıoğlu, Zatiye Çınar, Hanife Gün ve Vala Akın da bilgi verdi. Cami grubumuzu kuran Taner Tahir'e de ayrıca teşekkür ederim. Hepsine minnettarım.

Sülaleye mensup olan herkesi aile grubumuza, tüm Kemallar kasabası sakinlerini de cami grubumuza bekliyoruz. İki ayrı buluşma yerimiz var:

• Sülale (aile) grubu: Hacı Rüstemler
• Cami / kasaba grubu: Hacı Rüstem Camii Kemallar

Kaynaklar: Hacı Rüstemler soy ağacı (aile kaydı, 2026); İsperih/Kemallar maddeleri (tr.wikipedia.org, bg.wikipedia.org); marginalia.bg, 12 Nisan 2021; 1984–89 olayları için marginalia.bg ve 1989 zorunlu göç üzerine akademik çalışmalar.